Alfabeto galego
O alfabeto galego tem 23 letras segundo a normativa da Real Academia Galega: as latinas menos j, k, w e y, que só aparecem em empréstimos e nomes próprios, mais o ñ.
As 23 letras
| Letra | Nome | Letra | Nome | Letra | Nome |
|---|---|---|---|---|---|
| A a | a | I i | i | R r | erre |
| B b | be | L l | ele | S s | ese |
| C c | ce | M m | eme | T t | te |
| D d | de | N n | ene | U u | u |
| E e | e | Ñ ñ | eñe | V v | uve |
| F f | efe | O o | o | X x | xe |
| G g | gue | P p | pe | Z z | zeta |
| H h | hache | Q q | que |
O x, a letra mais galega
O x galego soa /ʃ/, exatamente como o x português de xale. Aparece em palavras muito visíveis: Xunta, Xacobeo, xente (gente), peixe, caixa, Xoán (João).
O galego não tem o som do j espanhol: onde o castelhano diz jamón, o galego diz xamón. O j simplesmente não faz parte do alfabeto.
Os dígrafos
| Dígrafo | Som | Exemplo |
|---|---|---|
| ch | tch | chave |
| ll | lh | coello (coelho) |
| nh | n velar /ŋ/ | unha (uma) |
| qu | k antes de e, i | queixo (queijo) |
| gu | g antes de e, i | guerra |
| rr | r múltiplo | terra |
Atenção: o nh galego não soa como o português. Não equivale ao nosso nh de manha, e sim a um n velar, o do inglês sing. Aparece num punhado de palavras muito frequentes, entre elas o artigo unha.
Acentuação
Funciona quase como em espanhol: acento agudo sobre a sílaba tônica quando a palavra foge à regra geral, e trema em güe, güi. A diferença principal é o acento diacrítico, mais abundante que no castelhano e usado para distinguir a vogal aberta da fechada: é (é) contra e (e), ó (ao) contra o (o).
Como se pronuncia cada letra
A ortografia galega é bastante regular: quem conhece as regras abaixo consegue ler em voz alta qualquer texto normativo.
| Letra | Som | Exemplos |
|---|---|---|
| c | /k/ antes de a, o, u; /θ/ (como o th do inglês think) antes de e, i | casa, cea (ceia) |
| z | /θ/ | zapato, cruz |
| g | /g/; antes de e, i escreve-se gu | gato, guerra |
| h | mudo | home (homem), hoxe (hoje) |
| x | /ʃ/; em palavras cultas, entre vogais, /ks/ | xeo (gelo), exame |
| s | sempre /s/, nunca /z/ | casa, rosa |
| v | igual ao b, /b/ | vaca, viño |
| ñ | /ɲ/, como o nh português | viño (vinho), montaña |
| ll | /ʎ/, como o lh português | ollo (olho), muller |
| r / rr | vibrante simples / múltipla | caro / carro |
Para quem fala português, as diferenças mais marcantes são três. O galego não tem o som /z/: casa e rosa soam com s surdo. Não tem o som /ʒ/ do j de janela, que no galego medieval existia e se fundiu com /ʃ/; por isso xaneiro se lê «shaneiro». E não tem vogais nasais: onde o português diz irmão, o galego diz irmán, com a oral seguido de n. Em compensação, mantém sete vogais orais, com e e o abertos e fechados, como o português.
Galego e português lado a lado
| Galego | Português | Galego | Português |
|---|---|---|---|
| auga | água | fillo | filho |
| xente | gente | ollo | olho |
| xaneiro | janeiro | viño | vinho |
| hoxe | hoje | muller | mulher |
| corazón | coração | unha | uma |
| irmán | irmão | cidade | cidade |
A maior parte das diferenças é de grafia e não de vocabulário: ñ e ll onde o português escreve dígrafos nh e lh; x onde o português usa j ou g; e terminações -ón, -án onde o português nasalizou em -ão. Um leitor brasileiro costuma entender um texto galego escrito muito melhor do que um texto espanhol.
As letras j, k, w e y
Não fazem parte do alfabeto, mas a normativa admite-as em nomes próprios e estrangeirismos não adaptados: jazz, Kafka, Washington, Yorkshire. Quando uma palavra estrangeira se adapta, a letra é substituída: o som do j inglês ou francês passa normalmente a x, e o k passa a c ou qu.
A norma oficial
A ortografia oficial está nas Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego, aprovadas pela Real Academia Galega e pelo Instituto da Lingua Galega em 1982 e revistas em 2003. O galego é língua cooficial da Galiza, ao lado do castelhano, tal como o catalão e o basco nas suas comunidades. Todos os anos, a 17 de maio, celebra-se o Día das Letras Galegas, instituído em 1963 no centenário de Cantares gallegos, de Rosalía de Castro.
A gheada e o seseo
Em amplas zonas da costa ocidental, o g é pronunciado como uma aspiração faríngea, fenômeno chamado gheada, e o c e o z soam como s, isto é, seseo. Nenhum dos dois se reflete na escrita normativa.
Veja alfabeto português, alfabeto espanhol e alfabetos por idioma.
- Quantas letras tem o alfabeto galego?
- 23 segundo a normativa da Real Academia Galega.
- Por que não tem j?
- Porque o galego não tem o som /x/ do espanhol: usa o x, que soa como o x de xale.
- Como soa o x em galego?
- Como /ʃ/, o mesmo som do x de xale ou do ch de chave: Xunta lê-se «shunta». Só em algumas palavras cultas, entre vogais, vale /ks/, como em exame.
- O ñ galego soa como o nh português?
- Sim. O ñ galego vale /ɲ/, como o nh de vinho: viño e vinho soam quase iguais. O nh galego, ao contrário, é um n velar.
- O galego tem ç?
- Não. O som que o português escreve com ç corresponde em galego a z ou a c antes de e e i: corazón, nación.
- Galego e português são a mesma língua?
- Têm a mesma origem, o galego-português medieval. A norma oficial galega trata-os como línguas distintas, enquanto o movimento reintegracionista considera o galego uma variedade do português.